Shahrisabzdagi Oqsaroy: Temur saroyidan nima qolgan

Shahrisabz — Temurning ona shahri, u aynan shu yerda o'sha davr sayyohlari ko'rgan hamma narsadan ustun turadigan qarorgoh qurishni rejalashtirgan. Oqsaroy, ya'ni «Oq saroy» qariyb 25 yil davomida qurilgan. Bizgacha faqat peshtoq parchalari yetib kelgan, lekin ular ham kuchli taassurot qoldiradi: mozaika bilan qoplangan ikki ulkan minora shahar uzra ko'tarilib, uzoqdan ko'rinib turadi.

Tarix: elchilar yozib qoldirgan saroy

Qurilish 1380-yilda, Temurning Xorazmga yurishidan keyin boshlangan. U yerdan Shahrisabzga g'isht va koshin bilan ishlash mahorati bilan mashhur ustalar olib kelingan. Ishlar yigirma yildan ortiq davom etgan va XV asr boshida yakunlangan.

1404-yilda saroyni Temur saroyiga yo'l olgan ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixo ko'rgan. Uning yozuvlarida Oqsaroy ulkan zallari, devorlaridagi oltin va lojuvard bilan ulug'vor inshoot sifatida tasvirlangan. Bu saroy gullagan davrida qanday ko'rinishga ega bo'lganiga oid kam sonli guvohliklardan biri.

Oqsaroy peshtoqi bilan ko'pincha Temurga nisbat beriladigan mashhur ibora bog'liq: «Qudratimizga shubhang bo'lsa, qurgan binolarimizga boq». Uni sohibqironning o'zi aytganmi yoki yo'qmi, bundan qat'i nazar, u binoning g'oyasini aniq ifodalaydi.

Saroy keyingi asrlarga bardosh bera olmagan. Uni urushlar, zilzilalar va vaqt yemirgan, keng tarqalgan talqinga ko'ra, XVI asrda u Buxoro hukmdori Abdullaxon davrida jiddiy zarar ko'rgan.

Nima saqlanib qolgan

Butun majmuadan kirish peshtoqining ikki ustuni qolgan. Hozirgi holatida ham ularning balandligi qariyb 40 metrga yetadi, ular orasidagi ravoq oralig'i esa tadqiqotchilar hisob-kitobiga ko'ra Markaziy Osiyodagi eng keng ravoqlardan biri bo'lgan. Ravoq butun bo'lgan paytda peshtoq, ehtimol, mintaqadagi o'z davrining boshqa har qanday inshootidan baland bo'lgan.

Nimaga e'tibor berish kerak:

• Mozaika. Ko'k-oq-oltin naqshlar, geometrik bezaklar va kufiy xatidagi yozuvlar. Yaqinroq boring: pastki qismda koshin bo'laklari qanchalik nozik terilgani ko'rinadi.
• Ko'lam. Ustun poydevori yonida turib, yuqoriga qarang — saroy qanchalik ulkan bo'lganini shunday yaxshiroq tushunasiz.
• Yozuvlar. Ustunlardagi xattotlik — faqat matn emas, bezakning bir qismi. Harflar naqshga qanday singdirilganiga e'tibor bering.
• G'isht terimi. Qoplama yo'qolgan joylarda devor tuzilishi va XIV asr quruvchilarining texnikasi ko'rinadi.

Atrofdagi maydon: rekonstruksiyadan oldin va keyin

Shahrisabzning tarixiy markazi YUNESKO Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. 2010-yillarning o'rtalarida Oqsaroy va Dorut-Tilovat majmuasi orasidagi hudud jiddiy qayta qurilgan: eski turar-joy imoratlarining bir qismi buzilgan, xiyobonlar, favvoralar va maysazorlar bilan katta bog' barpo etilgan, fasadlar yangilangan.

Bu sayyoh uchun nimani anglatadi:

• Ijobiy tomoni: Oqsaroydan Ko'k gumbaz va Dorus-Saodatgacha endi keng piyodalar hududi bo'ylab yayov yurish qulay.
• Salbiy tomoni: an'anaviy mahallaning bir qismi yo'qolgan, markaz eski shahardan ko'ra ko'proq tantanavor bog'ga o'xshab qolgan. Bu rekonstruksiya YUNESKOni xavotirga solgan.
• Maslahat: «jonli» Shahrisabzni ko'rish uchun bog'dan tashqaridagi ko'chalarga va mahalliy bozorga kiring.

Oqsaroy oldida Amir Temur haykali turibdi — suratga tushish uchun sevimli joy, ayniqsa yangi turmush qurganlar uchun.

Shahrisabzni bir kunda qanday ko'rish mumkin

Markaziy yodgorliklar uchun 4–5 soat yetadi, shuning uchun Samarqanddan safar bemalol bir kunga sig'adi.

Samarqanddan qanday borish mumkin

Samarqand va Shahrisabz orasidagi masofa — taxminan 90 km, lekin yo'l Taxtaqoracha dovoni orqali o'tadi va bu mamlakatning eng manzarali trassalaridan biri. Serpantin Zarafshon tizmasi tog'lari orqali ko'tariladi, yo'lda kuzatuv maydonchalari, meva va non sotiladigan yo'l bo'yi rastalari bor. Yo'lda taxminan 1,5–2 soat ketadi.

Muhim jihatlar:

• Qishda dovon ba'zan qor tufayli yopiladi, unda aylanma yo'ldan yurishga to'g'ri keladi va yo'l sezilarli uzayadi.
• Agar yo'lda ko'nglingiz aynisa, oldinga o'tiring va choralarni oldindan ko'ring.
• Bir tomonga dovon orqali, orqaga aylanma yo'l bilan yurish — ko'proq narsani ko'rishning yaxshi usuli.

Birgalikdagi safar bilan borish qulay: Samarqand — Shahrisabz yo'nalishida haydovchilar Yo'ldoshda safar e'lon qiladi. Oqsaroyni yumshoq yorug'likda ko'rish uchun erta tongda chiqib, kechgacha qaytish mumkin.

Qachon borish kerak

• Aprel–may — dovonda yam-yashil tog'lar, qulay harorat.
• Sentabr–oktabr — quruq, iliq, yo'l bo'yida meva hosili.
• Yoz — Shahrisabzda issiq, yodgorliklarga ertaroq boring.
• Qish — sayyohlar kam, lekin dovon bilan muammolar bo'lishi mumkin.

Amaliy maslahatlar

1. Ustunlarni suratga olish uchun ertalabki yorug'lik eng yaxshisi: peshtoq shunday joylashganki, kunduzi mozaikaning bir qismi soyada qoladi.
2. Qulay poyabzal oling: yodgorliklar orasida bir-ikki kilometr yurishga to'g'ri keladi.
3. Naqd pul bozorda va kichik kafelarda kerak bo'ladi.
4. Masjid va maqbaralarda kiyinish qoidalariga rioya qiling: yelka va tizzalar yopiq bo'lsin.

Nega Oqsaroy yo'lga arziydi

Oqsaroyning xarobalari ham Temurning imperiyaviy ko'lamini har qanday kitobdan yaxshiroq tushuntiradi. Ustunlar poyida turib, bir paytlar bu yerda Markaziy Osiyoning eng hashamatli saroyi bo'lganiga ishonish oson.

Bir kunlik safar rejalashtirsangiz, Samarqand — Shahrisabz yo'nalishidagi safarlarni va barcha yo'nalishlar bo'limidagi boshqa yo'nalishlarni ko'ring.

Muqova surati: Adam Jones from Kelowna, BC, Canada, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.