Chotqol qo'riqxonasi: poytaxt yonidagi tog' tizmasining yovvoyi tabiati
O'zbekistonning eng qadimiy qo'riqxonalaridan biri Toshkentdan bir-ikki soatlik masofada. Unda nima muhofaza qilinadi, qaysi hududlarga borish mumkin va Parkent yoki Angren orqali qanday yetib borish haqida.
Chotqol tizmasi ochiq kunda Toshkentdan ko'rinib turadi: qishda uning cho'qqilari oppoq, yozda esa ufqda ko'kimtir tusda bo'ladi. 1947-yilda uning yonbag'irlarida O'zbekistonning birinchi qo'riqxonalaridan biri tashkil etilgan, keyinchalik u YUNESKO biosfera rezervati maqomini olgan. Bu sayr qilish uchun bog' emas, balki qat'iy rejimli muhofaza qilinadigan hudud, ammo uni to'g'ri yo'l bilan tanishib chiqish mumkin.
Qo'riqxona nima va u milliy bog'dan nimasi bilan farq qiladi
Qo'riqxona — tabiatni muhofaza qilishning eng yuqori toifasi. Bu yerda xo'jalik faoliyati taqiqlangan, erkin kirish yopiq, tashrif esa faqat ma'muriyat ruxsati bilan va, odatda, xodim hamrohligida mumkin. Chotqol qo'riqxonasi shunisi bilan qo'shni Ugom-Chotqol milliy bog'idan farq qiladi: u yerda qishloqlar, dam olish maskanlari va ochiq sayyohlik so'qmoqlari bor.
Ikki hudud
Qo'riqxona ikki alohida qismdan iborat.
Boshqizilsoy — Chotqol tizmasining janubiy yonbag'irlarida, Ohangaron vodiysi tomonidagi hudud. Bu archazorlar, yong'oqzorlar, yovvoyi olma, do'lana va zarang changalzorlari bo'lgan o'rta tog'lik. Ekskursiyalar aynan shu yerda o'tkaziladi va ekologik so'qmoqlar ishlaydi, shuning uchun tashrif buyuruvchilarning aksariyati qo'riqxona bilan Boshqizilsoy orqali tanishadi.
Maydontol — Pskomning yuqori qismida, chegara zonasidagi baland tog'li hudud. Alp o'tloqlari, qoyalar, qor uyumlari va sug'urlar koloniyalari. Bu yerga borish qiyinroq: yo'l uzoq, chegara rejimi esa alohida rasmiylashtirishni talab qiladi.
Bu yerda nima muhofaza qilinadi
Qo'riqxonaning qadri shundaki, kichik maydonda g'arbiy Tyan-Shanning deyarli barcha balandlik mintaqalari jamlangan: tog' oldi dashtlaridan alp o'tloqlarigacha.
- O'simliklar. Bir necha turdagi archa, yong'oq, Sivers olmasi — madaniy olmalarning yovvoyi ajdodi, na'matak, zirk. Bahorda yonbag'irlarda yovvoyi lolalar gullaydi.
- Hayvonlar. Tyan-Shan qo'ng'ir ayig'i, Sibir tog' echkisi, to'ng'iz, elik, jayra, baland tog'larda Menzbir sug'uri. Bu yerda qor qoploni ham uchraydi, garchi uni ko'rish deyarli imkonsiz bo'lsa ham.
- Qushlar. Qo'zitepar (soqolli tasqara), Himoloy tasqarasi, burgut va ko'plab mayda tog' qushlari.
Hayvonlarni ko'rish uchun erta turish va ko'p yurish kerak. Echkilar va sug'urlarni ko'proq uchratishadi, ayiqlarni esa kamdan-kam va odatda uzoqdan.
Tashrifni qanday rasmiylashtirish mumkin
Qo'riqxona hududiga mustaqil kirib bo'lmaydi. Tartib odatda quyidagicha:
- Qo'riqxona ma'muriyati yoki ekotur tashkil qiluvchi turoperator bilan bog'lanib, hozir qaysi yo'nalishlar ochiq ekanini aniqlash.
- Sana, odamlar soni va formatni kelishish: bir kunlik ekskursiya yoki tunash bilan chiqish.
- Pasportni olish — uni rasmiylashtirishda va kordonda so'rashlari mumkin.
- Joyida yo'riqnomadan o'tish va faqat kelishilgan so'qmoq bo'ylab yurish.
Tashrif qoidalari va narxlar o'zgarib turadi, shuning uchun hammasini safar kuni emas, oldindan aniqlang.
Qanday borish mumkin
Ikki qulay yo'nalish bor.
- Angren orqali. Toshkentdan Angrengacha taxminan 110 km, bu Qamchiq trassasi bo'ylab bir yarim-ikki soatcha yo'l. Bu yerdan Boshqizilsoy hududiga eng yaqin. Angrenga yo'lovchi sifatida borish mumkin — Toshkent — Angren yo'nalishidagi safarlarni ko'ring.
- Parkent orqali. Parkent Chotqol tizmasining tog' oldi hududida, Toshkentdan taxminan 50 km uzoqlikda joylashgan. Bu mahalliy tabiat bilan tanishish uchun yaxshi baza, yo'lda esa Parkent tumanidagi mashhur ilmiy obyekt — «Quyosh pechi» majmuasiga kirib o'tishga arziydi. Safarlarni Toshkent — Parkent yo'nalishidan qidiring.
Kordongacha bo'lgan oxirgi kilometrlar tog' yo'lidan o'tadi va u yerda jamoat transporti yo'q. Bu qismni odatda tashkilotchi yoki mahalliy haydovchining mashinasida bosib o'tishadi.
Qachon borish kerak
| Yil fasli | Nimani ko'rish mumkin |
|---|---|
| Aprel — may | Lolalar va mevali daraxtlar gullashi, sersuv soylar |
| Iyun — iyul | Yashil yonbag'irlar, baland tog'lar uchun qulay vaqt |
| Sentyabr — oktyabr | Rang-barang barglar, pishgan yong'oq, yumshoq havo |
| Noyabr — mart | Tog'larda qor, ko'p so'qmoqlar yopiq |
Rioya qilish kerak bo'lgan qoidalar
- So'qmoqdan chiqmang va hamrohingizdan ortda qolmang.
- O'simliklar, qo'ziqorinlar, yong'oqlar va toshlarni termang.
- Shovqin qilmang va musiqa qo'ymang: hayvonlar shovqindan uzoqlashadi.
- Ruxsat berilmagan joyda gulxan yoqmang.
- Olib kelgan hamma narsani o'zingiz bilan olib keting.
- Hayvonlarga yaqinlashmang va ularni boqmang, hatto ular qo'lga o'rgangandek ko'rinsa ham.
Amaliy maslahatlar
Yaxshi taglikli qulay oyoq kiyim kiying: so'qmoqlar toshloq. Hatto yozda ham tog'da kunduzi issiq, kechqurun esa salqin bo'ladi, shuning uchun bir qavat issiq kiyim oling. Suvni o'zingiz bilan olib yurgan yaxshi, garchi yo'llarda buloqlar uchrasa ham — ulardan qaynatmasdan yoki filtrsiz ichmagan ma'qul. Hududlarda aloqa beqaror.
Agar rasmiyatchiliksiz tabiatni xohlasangiz, Parkent va Angren atrofidagi ochiq so'qmoqlardan boshlang, qo'riqxonaga esa oldindan kelishib boring. Boshlang'ich nuqtaga Yo'ldosh orqali yo'lovchi sifatida yetib olish mumkin: Toshkent — Angren yoki Toshkent — Parkent yo'nalishini tanlang va tekshirilgan haydovchida joy band qiling.
Muqova surati: 26D, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
