Qo'qondagi Xudoyorxon saroyi: zallar, muzey va xon tarixi
Qo'qon xonligining so'nggi saroyi xonlik qulashidan bir-ikki yil oldin qurilgan. Zallardan nima saqlangan, muzeyda nima ko'rsatiladi va xonni o'z fuqarolari nega quvib chiqargani haqida.
Xudoyorxon saroyida o'ziga xos kinoya bor. Koshinlari yaltirab turgan uning peshtoqi Qo'qon xonligi qudratining ramzi sifatida o'ylangan, lekin uning qurilishi xonlik barham topishidan bir necha yil oldin tugatilgan. Bugun bu Qo'qonning asosiy diqqatga sazovor joyi va Farg'ona vodiysidagi eng chiroyli yodgorliklardan biri. Ichkarida nimani ko'rishingiz va bino tarixi uning egasi taqdiri bilan qanday bog'liqligi haqida hikoya qilamiz.
Qo'qon va uning xonligi
Qo'qon Farg'ona vodiysining g'arbiy chekkasida joylashgan. XVIII–XIX asrlarda u butun vodiy, Toshkent va shimoldagi keng yerlarni nazorat qilgan davlat — Qo'qon xonligining poytaxti bo'lgan. Shahar hunarmandchiligi, madrasalari, qog'oz ishlab chiqarishi va gavjum bozorlari bilan mashhur bo'lgan.
Xudoyorxon 1840-yillar o'rtasidan 1875-yilgacha xonlikni bir necha marta boshqargan: uni taxtdan ag'darishgan, u qaytib kelgan, yana taxtni yo'qotgan. Bu ichki urushlar va o'sha paytga kelib Toshkentni egallab olgan Rossiya imperiyasining doimiy bosimi davri edi.
Saroy qanday qurilgan
Saroy 1870-yillar boshida qurilgan. Qurilishga usta Mir Ubaydulla rahbarlik qilgan, unda xonlikning eng yaxshi hunarmandlari va boshqa shaharlardan taklif etilgan ustalar ishlagan. Dastlab majmua ulkan bo'lgan: yettitaga yaqin hovli va yuzdan ortiq xona — taxt zali, qabulxonalar, turar-joy xonalari, haram, xizmat xonalari.
Bosh peshtoq maydonga qaragan. Uni quyidagilar bezab turadi:
- koshin qoplama — ko'k-yashil va oq ranglardagi o'simliksimon va geometrik naqshlar bilan;
- yozuv — kirish ustida xonni ulug'lovchi;
- minorachalar — chekkalarda, binoga qal'aga o'xshash ko'rinish beradi.
Nega xonni quvib chiqarishgan
Xudoyorxon tarixga soliqlar xalq uchun og'ir yukka aylangan hukmdor sifatida kirgan. Soliqlar hamma narsadan — yerdan tortib bozor savdosigacha yig'ilgan, saroy qurilishi esa katta mablag' va mehnat talab qilgan. Norozilik yillar davomida to'planib borgan.
1875-yilda xonlikda qo'zg'olon ko'tarilgan. Xonga qarshi zodagonlar ham, oddiy xalq ham, qo'shinning bir qismi ham chiqqan. Xudoyorxon Rossiya hokimiyati himoyasiga qochgan, 1876-yil boshidayoq xonlik tugatilib, uning yerlari Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgan. Xudoyorxonning o'zi keyinchalik haj safariga yo'l olgan va vatanidan uzoqda vafot etgan.
Shunday qilib, qudrat ramzi sifatida qurilgan saroy xonlikning so'nggi bosqichi yodgorligiga aylangan.
Nima saqlangan va nimani ko'rish kerak
Bizgacha majmuaning faqat bir qismi yetib kelgan: ikki hovli va yigirmaga yaqin xona. Hozir bu yerda o'lkashunoslik muzeyi ishlaydi.
Nimani ko'rish kerak:
- Peshtoq. Suratga olish uchun eng yaxshi joy — saroy oldidagi maydon. Ertalab yorug'lik yumshoqroq, kunduzi koshinlar yorqinroq yaltiraydi.
- Qabul zallari. Naqshinkor shiftlarga va bir qismi XIX asrdan saqlanib qolgan o'ymakor yog'och eshiklarga e'tibor bering.
- Muzey ekspozitsiyasi. Xon saroyi turmush buyumlari, qurollar, kiyimlar, gilamlar, sopol buyumlar, XIX asr oxiridagi Qo'qon hujjatlari va suratlari.
- Ichki hovlichalar. Soyali va sokin — saroy hayotini tasavvur qilish uchun yaxshi joy.
Ko'zdan kechirish uchun odatda 1–1,5 soat yetadi. Chipta narxi arzon va vaqti-vaqti bilan o'zgaradi — kassadan aniqlang. Ichkarida suratga olish uchun alohida to'lov olinishi mumkin.
Qo'qonda yana nimani ko'rish mumkin
| Joy | Nimasi bilan qiziq |
|---|---|
| Jome masjidi | Yuzga yaqin o'ymakor yog'och ustunli ayvon |
| Norbo'tabiy madrasasi | Vodiyning eng yirik madrasalaridan biri |
| Dahmai Shohon qabristoni | Qo'qon hukmdorlari maqbarasi |
| Modarixon maqbarasi | Umarxon onasining maqbarasi |
Bu joylarning barchasi tarixiy markaz doirasida, bir kunda ularni shoshilmasdan aylanib chiqish mumkin.
Qanday borish mumkin
Toshkentdan
Taxminan 230 km, 3,5–4 soatcha. Yo'l Qamchiq dovoni orqali o'tadi: chiroyli tog' manzaralari, tunnellar va serpantin. Dovonda tekshiruv posti bo'ladi, hujjatlarni qo'l ostida saqlang. Qishda tog'da ob-havo buzilishi mumkin, prognozni kuzatib boring. Safarni Yo'ldoshdagi Toshkent — Qo'qon yo'nalishidan topish mumkin: haydovchilar ko'pincha erta tongda jo'nashadi va tushlikka siz saroy yonida bo'lasiz.
Farg'onadan
Masofa — taxminan 90 km, tekis yo'lda bir yarim soat. Qo'qonni Farg'ona yoki Marg'ilondan bir kunlik safar bilan ziyorat qilish qulay. Farg'ona — Qo'qon yo'nalishida haydovchidan joy band qilib, kechqurun xuddi shu usulda qaytish mumkin.
Qachon borish kerak
- Aprel–may — iliq, Qo'qon atrofidagi bog'lar gullaydi.
- Sentabr–oktabr — sayr uchun eng yaxshi vaqt, mevalar mavsumi.
- Yoz — issiq, lekin saroyning qalin devorlari ichida salqin; ko'chaga ertalab va kechqurun chiqing.
- Qish — sokin va odam kam, lekin Qamchiq dovoni yo'lni qiyinlashtirishi mumkin.
Maslahatlar
- Saroydan boshlang, keyin Jome masjidiga piyoda boring — u uzoq emas.
- Bozorda Qo'qon holvasi va mahalliy pishiriqlarni tatib ko'ring.
- Muzey ishining oxirgi soatida borishni rejalashtirmang: hammasini bemalol ko'rishga ulgurmasligingiz mumkin.
- Masjidlarda kiyinish qoidalariga rioya qiling: yelka va tizzalar yopiq bo'lsin.
Sayr yakuni
Xudoyorxon saroyi — faqat chiroyli peshtoq emas, balki hashamat va og'ir soliqlar davlat oxirini qanday yaqinlashtirishi haqidagi hikoya. Tashrifdan keyin bir yarim asr oldin katta xonlik poytaxti bo'lgan Qo'qon ko'chalariga boshqacha qaraysiz.
Farg'ona vodiysiga safar rejalashtirayotganda Toshkent — Qo'qon va Farg'ona — Qo'qon yo'nalishlariga, shuningdek barcha yo'nalishlar bo'limiga qarang.
Muqova surati: Kun, Aleksandr L., 1840-1888, Public domain, Wikimedia Commons.
