Termizdagi baxshilar festivali: ochiq osmon ostida doston va baxshilar

Bir necha ming misradan iborat dostonni yoddan ijro etadigan, ikki torli do'mbirada o'ziga jo'r bo'ladigan va gumburlashga o'xshash maxsus ko'krak ovozida kuylaydigan odamni tasavvur qiling. Baxshi — xalq dostonchisining chiqishi aynan shunday bo'ladi. O'zbekistonda bu san'at hozirgacha jonli, ayniqsa janubda, Surxondaryo va Qashqadaryoda. Birinchi marta 2019-yilda Termizda o'tkazilgan Xalqaro baxshichilik san'ati festivali O'zbekiston va o'nlab boshqa mamlakatlardan doston ijrochilarini yig'di va madaniy taqvimdagi eng g'ayrioddiy tadbirlardan biriga aylandi.

Baxshilar kim

Baxshi — bir vaqtning o'zida xonanda, shoir, sozanda va xotira saqlovchisi. An'anaga ko'ra mahorat ustozdan shogirdga yillar davomida, yozuvsiz o'tkazilgan. Shogird avval tinglagan, keyin jo'r bo'lgan va faqat ko'p yillardan so'ng dostonni o'zi ijro etish huquqini olgan.

Repertuar asosini dostonlar — qahramonlik va ishqiy eposlar tashkil etadi:

• "Alpomish" — asirlikdan qaytib, o'z xalqini qutqaradigan bahodir haqidagi qissa. O'zbeklarning bosh dostoni.
• "Go'ro'g'li" turkumi — qahramon va uning safdoshlari haqida o'nlab syujetlar.
• Ishqiy dostonlar — "Tohir va Zuhra", "Ravshan" va boshqalar.

Turli hududlarda o'z maktablari shakllangan. Surxondaryo va Qashqadaryo baxshilari do'mbira jo'rligida bo'g'iz, ya'ni "ichki" ovoz bilan kuylaydi. Xorazm ijrochilari boshqacha yangraydi: ularga kichik ansambl jo'r bo'ladi, ovozi esa ochiq va jarangdor.

Festival qanday o'tadi

Format odatda shunday: ommaviy konsert bilan ochilish, keyin bir necha kunlik chiqishlar, ijrochilar tanlovi, ilmiy konferensiya va xalq saylari. Dasturning bir qismi ochiq maydonlarda o'tadi, u yerda tinglovchilar xuddi qadimgidek baxshi atrofida o'tirishadi.

Festival har yili emas, oraliq bilan o'tkaziladi va o'tkazilish joyi o'zgarishi mumkin. Sanalar rasmiy yangiliklarda oldindan e'lon qilinadi, bahorni mo'ljal qiling. Agar aynan festival uchun safar rejalashtirsangiz, avval u kerakli yilda Termizda o'tishiga ishonch hosil qiling.

Tomoshabinga bir nechta maslahat:

1. Birinchi daqiqalardan keyin ketib qolmang. Ijro bir xil tuyulishi mumkin, ammo doston asta-sekin ochiladi: baxshi ritmni o'zgartiradi, ritsitativdan qo'shiqqa o'tadi, tinglovchilarga murojaat qiladi.
2. Tarjima qilib turadigan odam toping. O'zbek tilini biladigan kishi yoningizda bo'lsa, syujet tushunarliroq bo'ladi.
3. Yaqinroq o'tiring. Bo'g'iz ovozi yaqindan yaxshiroq eshitiladi, baxshining mimikasi esa tomoshaning bir qismi.
4. Sukunatni hurmat qiling. Ijro paytida gaplashish odobsizlik hisoblanadi.

Festivaldan tashqari baxshilarni qayerda eshitish mumkin

Agar festival sanalari safaringizga to'g'ri kelmasa, baxshilarni baribir eshitish mumkin. Surxondaryoda ularni to'ylarga, beshik to'ylariga va Navro'zga taklif qilishadi: doston ijrosi oila uchun yaxshi sovg'a hisoblanadi. Sherobod va Boysun tumanlarida butun baxshi sulolalari yashaydi, mahalliy gidlar ba'zan ijrochi bilan uchrashuv tashkil qilib bera oladi. Fozil Yo'ldosh o'g'li va Ergash Jumanbulbul o'g'li kabi XX asrning mashhur baxshilari yozuvlarini topish oson, ijro uslubiga quloq o'rganishi uchun ularni oldindan tinglash foydali. Kichik chiqishlar Termizdagi bayramlarda ham, ayniqsa bahorda bo'ladi.

Termizga qanday borish mumkin

Termiz — mamlakatning eng janubiy yirik shahri, Amudaryo bo'yida. Toshkent — Termiz yo'nalishi taxminan 700 km. Mashinada bu Samarqand yoki Qarshi, G'uzor va Boysun yonidagi tog'li qism orqali taxminan 10–12 soat.

Variantlar:

• Samolyot — taxminan bir yarim soat, eng tez yo'l.
• Poyezd — Toshkentdan tungi poyezd 14 soatdan ko'proq yuradi, lekin tunash xarajatini tejaysiz.
• Hamrohlikdagi safar — Yo'ldoshda haydovchilar Toshkent va Termiz o'rtasidagi safarlarni muntazam joylashtiradi. Qulay jo'nash vaqtini tanlab, ilovada joy band qilish mumkin. Narxi alohida taksidan arzonroq, haydovchilar esa tekshirilgan.

Mashinada borsangiz, tog'li qismni yorug'da o'tish uchun erta tongda yo'lga chiqing va G'uzor yoki Shahrisabzda to'xtang.

Termizda yana nimani ko'rish

Festival kuniga bir necha soat davom etadi, qolgan vaqtni antik davr, buddizm va islom tutashgan shaharga bag'ishlash mumkin:

• Fayoztepa va Qoratepa — milodiy birinchi asrlardagi buddaviy monastirlar.
• Sulton Saodat ansambli — Termiz sayyidlarining X–XVII asrlarga oid maqbaralar majmuasi.
• Al-Hakim at-Termiziy maqbarasi — butun mamlakatdan ziyoratchilar keladigan qadamjo.
• Qirqqiz — ko'p xonali sirli inshoot.
• Arxeologiya muzeyi — O'zbekistondagi eng yaxshi muzeylardan biri.

Amaliy maslahatlar

• Jazirama. Termiz — mamlakatning eng issiq joyi. Hatto bahorda ham kunduzi +30 bo'lishi mumkin, yozda esa ancha issiqroq.
• Turar joy. Festival paytida shaharga delegatsiyalar keladi, mehmonxonani oldindan band qiling.
• Chegara hududi. Termiz Afg'oniston bilan chegarada joylashgan. Chegara obyektlari va ko'prikni suratga olmang, pasportni o'zingiz bilan olib yuring.
• Naqd pul. Xalq saylarida va hunarmandlar rastalarida karta kamdan-kam qabul qilinadi.

Xulosa

Baxshilar festivali — ming yildan ortiq tarixga ega jonli an'anani eshitish imkoniyati. E'lonlarni kuzatib boring, joyni oldindan band qiling, yo'lni esa Toshkent — Termiz sahifasi orqali rejalashtiring. Janubga barcha yo'nalishlarni marshrutlar bo'limida qidiring.

Muqova surati: AIDEPCUL, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.