Xiva: muzey-shahar va uning atrofi bo'yicha qo'llanma
Faqat Ichan Qal'a emas: Dishan Qal'a tashqi shahri, sharqiy darvoza yonidagi bozor, hunarmandlar ustaxonalari va borishga arziydigan qadimiy Xorazm qal'alari.
Xivani odatda bitta manzara orqali tasavvur qilishadi: Ichan Qal'aning loy devorlari, feruza rang Kalta Minor, tekis tomlar ustidagi quyosh botishi. Bu haqiqatan ham hayratlanarli — ichki shahar to'liq YUNESKO Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. Ammo agar faqat devorlar ichida sayr qilish bilan cheklansangiz, Xivaga ikki-uch kunga kelishga arziydigan narsalarni o'tkazib yuborishingiz mumkin: jonli tashqi shahar, bozor, hunarmandchilik va atrofdagi qadimiy Xorazmning cho'ldagi qal'alari.
Xiva qanday tuzilgan
- Ichan Qal'a — mustahkam devorlar ortidagi ichki shahar, taxminan 26 gektarlik yodgorliklar, madrasalar, masjidlar, saroylar va tor ko'chalar. Ichkarida odamlar yashaydi, mehmon uylari va do'konlar ishlaydi.
- Dishan Qal'a — bir paytlar ikkinchi devor bilan o'ralgan tashqi shahar. Bugun bu oddiy turar-joy kvartallari, bozor, ustaxonalar va bir nechta qiziqarli bino.
- Zamonaviy Xiva — vokzal, mehmonxonalar va Urganchga chiqish yo'llari joylashgan atrofdagi hududlar.
Ichan Qal'aga to'rtta darvoza orqali kiriladi. Sayyohlar uchun asosiysi — g'arbiy Ota Darvoza, uning yonida ichki qal'a muzeylariga yagona chipta sotiladi.
Ichan Qal'a: nimani o'tkazib yubormaslik kerak
Devorlar ichida hammasi yaqin, lekin yodgorliklar shunchalik ko'pki, to'liq ko'rish uchun butun kun ketadi:
- Kalta Minor — feruza koshin bilan qoplangan, oxiriga yetkazilmagan minora, shahar ramzi;
- Ko'hna Ark — taxt zali va devordagi ko'rish maydonchasiga ega xonlarning eski qal'asi;
- Juma masjidi — o'ymakor yog'och ustunlar o'rmoniga o'xshash zal, ularning bir qismi juda qadimiy;
- Islomxo'ja minorasi — Xivadagi eng baland minora, undan butun shahar ko'rinadi;
- Pahlavon Mahmud maqbarasi — shahar homiysi bo'lgan shoir va polvonga bag'ishlangan e'zozlanadigan joy;
- Toshhovli saroyi — haram va qabul zallarining koshinli hovlilari bilan.
Maslahat: quyosh botishida devor yoki minoraga chiqing — bu manzaralar uchun eng yaxshi vaqt.
Dishan Qal'a va bozor
Ichan Qal'adan sharqiy Polvon Darvoza orqali chiqing. Uning ortida darhol savdo rastalari va Olloqulixon karvonsaroyi, undan narida esa shahar bozori. Bu yerda xivaliklar sabzavot, meva, non, ziravorlar va uy uchun hamma narsani sotib olishadi. Bu kundalik Xivani ko'rishning eng yaxshi usuli.
Tashqi shaharda Nurullaboy saroyigacha borish arziydi — so'nggi xonlarning qarorgohi, u yerda XX asr boshidagi Yevropa interyerlari sharqona bezaklar bilan yonma-yon. Bu yerda sayyohlar sezilarli darajada kam.
Hunarmandchilik
Xiva doimo ustalari bilan mashhur bo'lgan:
- yog'och o'ymakorligi — ustunlar, eshiklar va lavhlar; ustaxonalarda o'ymakorlar qanday ishlashini ko'rish mumkin;
- gilamdo'zlik va kashtachilik — an'anaviy naqshli gilamlar va so'zanalar;
- kulolchilik — Xorazmning ko'k va yashil ranglaridagi idishlar va koshinlar.
To'g'ridan-to'g'ri ustalardan sotib olgan ma'qul: shunda jarayonni ko'rasiz va nima uchun to'layotganingizni tushunasiz. Narxlar o'lcham va qo'l mehnatiga bog'liq, savdolashish o'rinli.
Nimani tatib ko'rish kerak
Xorazm oshxonasi Samarqand va Toshkent oshxonasidan farq qiladi. Albatta tatib ko'ring:
- shivit oshi — go'shtli sous va qatiq bilan tortiladigan shivitli yashil lag'mon;
- tuxum barak — tuxum qiymali chuchvara;
- bu yerda o'ziga xos tayyorlanadigan mahalliy palov.
Atrofi
Agar ortiqcha kuningiz bo'lsa, shahar tashqarisiga chiqing:
- Urganch — 30–35 km narida joylashgan zamonaviy viloyat markazi, aeroportli baza. Yo'ldoshdagi Xiva — Urganch yo'nalishi bo'yicha safarlar aeroportga yetib olish yoki boshqa mehmonxonaga ko'chish kerak bo'lsa qulay.
- Qadimiy Xorazm qal'alari — Ayozqal'a, Tuproqqal'a va cho'ldagi boshqa loy qal'alar, 1–1,5 soatlik yo'lda. U yerga butun kunga taksida yoki ekskursiya bilan borishadi. Suv va bosh kiyim oling — u yerda soya yo'q.
- Xiva atrofidagi qishloqlar — bog'lar, poliz, sug'orish kanallari va loy uylar; Xorazm qishlog'i qanday yashashini ko'rish mumkin.
Qachon borish kerak
| Mavsum | Sharoit |
|---|---|
| Aprel–may | eng yaxshi vaqt, iliq va yashil |
| Iyun–avgust | 40 darajadan yuqori issiq, faqat ertalab va kechqurun sayr |
| Sentyabr–oktyabr | mo''tadil ob-havo, qovun mavsumi |
| Noyabr–mart | sovuq, shamolli, sayyohlar kam |
Qanday borish va keyin qayerga
Xiva poytaxtdan uzoq, shuning uchun yo'nalishni o'ylab ko'rish kerak:
- Buxorodan — Qizilqum orqali taxminan 450 km, 6–7 soat. Xiva — Buxoro hamroh safarlari cho'ldan taksi qidirmasdan o'tishning qulay usuli; eng issiq paytda yurmaslik uchun erta chiqing.
- Toshkentga — taxminan 1000 km. Odatda Urganchdan uchishadi yoki poyezdda borishadi, lekin Xiva — Toshkent safarlari ham bor — yo'l-yo'lakay mamlakatni ko'rmoqchi bo'lganlar yoki ko'p yuk olib ketayotganlar uchun variant.
Yo'ldoshda joyni ilovada band qilasiz va haydovchi bilan chiqish joyini kelishasiz — masalan, Ichan Qal'aning g'arbiy darvozasi yonida.
Xulosa
Xivaga kamida ikki kun ajrating: biri — Ichan Qal'aga, ikkinchisi — bozor, Dishan Qal'a, ustaxonalar yoki cho'ldagi qal'alarga. Keyingi yo'l uchun barcha yo'nalishlar — yo'nalishlar sahifasida.
Muqova surati: Eugene Schuyler, Public domain, Wikimedia Commons.
