Xo'ja Doniyor maqbarasi: Samarqanddagi uch din ziyoratgohi

Afrosiyob shaharxarobasining shimoli-sharqiy yonbag'rida, Siyob daryochasining tor yashil vodiysi ustida besh gumbazli uzun pastqam bino turibdi. Ichida uzunligi taxminan o'n sakkiz metr bo'lgan qabrtosh bor. Mahalliy aholi bu joyni Xo'ja Doniyor deb ataydi va bu yerda Bibliyadagi Doniyor payg'ambar yotibdi deb hisoblaydi. Maqbara O'zbekistonda musulmonlar, nasroniylar va yahudiylar birdek e'zozlaydigan kam sonli joylardan biri.

Doniyor kim va u Samarqandga qanday «kelgan»

Doniyor payg'ambar Tavrotdagi xuddi shu nomdagi kitobdan ma'lum: u Bobil asirligida yashagan, podshohlarning tushlarini ta'birlagan va rivoyatga ko'ra sherlar chuquridan omon chiqqan. Islom an'anasida ham u solih zot va payg'ambar sifatida e'zozlanadi. Doniyorning qabri an'anaviy ravishda Erondagi Shush shahrida deb ko'rsatiladi.

Samarqand afsonasi ziyoratgohning paydo bo'lishini Amir Temur bilan bog'laydi. Rivoyatga ko'ra, yurishlar paytida Temur bir shaharni ololmagan va unga shahar avliyo xokini saqlab turgani tushuntirilgan. Shunda u xokning bir qismini olib, poytaxtiga keltirgan. Yo'lda, deydi rivoyat, yuk tashuvchi hayvonlar Siyob bo'yida to'xtab, boshqa yurmagan — xokni o'sha yerga dafn etishgan. Tarixchilar bu talqinga ehtiyotkorlik bilan qaraydi, ammo ziyoratchilar uchun u allaqachon ziyoratgohning bir qismiga aylangan.

O'sib boruvchi qabr afsonasi

Maqbaraning eng mashhur jihati — qabrtoshning g'ayrioddiy uzunligi. Bir nechta izoh bor va ularning barchasini kirishda aytib berishadi:

• bir talqinga ko'ra, qabr har yili biroz o'sadi, shuning uchun binoni uzaytirishga to'g'ri kelgan;
• boshqasiga ko'ra, uzunlik dafn etilgan aniq joyni yashirish uchun ataylab qilingan;
• uchinchisi o'lchamni payg'ambarlar va avliyolar g'ayrioddiy baland bo'yli bo'lgan degan tasavvur bilan bog'laydi.

Uzun qabrtoshlar O'rta Osiyoning boshqa ziyoratgohlarida ham uchraydi — xalq ularni ko'pincha solih pahlavon obrazi bilan bog'laydi. Besh gumbazli hozirgi bino XX asrda avvalgilarining o'rnida qurilgan, ichki bezagi esa kamtarona: oq devorlar, gilamlar, yashil yopinchiq ostidagi uzun qabrtosh.

Nega bu yerga turli dindagi odamlar keladi

Oddiy kunda bu yerga kelsangiz, juda turli tashrifchilarni ko'rasiz. Musulmonlar sura o'qib, kaftlarini yuzlariga tortadi. Nasroniylar, ayniqsa Rossiya va Yevropadan kelgan ziyoratchilar, Eski Ahd payg'ambari huzuriga keladi. Yahudiy mehmonlar Doniyorni o'z muqaddas tarixining qahramonlaridan biri sifatida eslaydi. Samarqand asrlar davomida turli jamoalar yonma-yon yashagan shahar bo'lgan va Xo'ja Doniyor buning jonli eslatmasi.

Maqbara bilan bog'liq yana bir hikoyani nazoratchilar mamnuniyat bilan aytib berishadi. Yonida keksa pista daraxti o'sadi. Aytishlaricha, u uzoq vaqt qurigan deb hisoblangan, 1996 yilda bu yerda Moskva patriarxi Aleksiy II duo qilganidan keyin esa daraxt yana ko'kargan. Kimgadir bu mo''jiza, kimgadir chiroyli tasodif, lekin daraxt oldiga hamma albatta boradi.

Buloq va Siyobga manzara

Maqbara ostida, zinapoya yonida buloq otilib chiqadi. Uning suvini shifobaxsh deb hisoblashadi va ko'pchilik shishalarga to'ldiradi. Uni ichish yoki ichmaslikni o'zingiz hal qiling; oshqozoningiz sezgir bo'lsa, shunchaki yuz yuvgan ma'qul.

Joyning asosiy jozibasi — sokinlik va manzara. Maqbara oldidagi supadan tollar, tutlar va ingichka suv chizig'i bilan Siyob vodiysi ochiladi. Bu yerdan qadimiy shahar nega aynan shu tepalikni tanlagani yaxshi ko'rinadi: tik yonbag'irlar, pastda suv, har tomonga ko'rinish. Iliq faslda kechqurun bu yerda yumshoq yorug'lik bo'ladi, quyosh botishiga yaqin esa shahar markaziga qaraganda salqinroq.

Amaliy maslahatlar

1. Kiyim. Bu amaldagi ziyoratgoh: yopiq yelka va tizza, ayollarga — ro'mol.
2. Poyabzal. Maqbara ichida ba'zan poyabzalni yechishni so'rashadi — boshqalar qanday qilayotganiga qarang.
3. Zinapoyalar. Maqbaraga yonbag'ir bo'ylab pastga zinalar olib boradi, keyin ularni qaytib chiqishga to'g'ri keladi. Tizzasida muammosi bor odamlar kuchini hisoblashi kerak.
4. Vaqt. Ziyoratning o'ziga 30–40 daqiqa yetarli, lekin supadan ketishga shoshilmang.
5. Kirish. Odatda bepul, kirishda xayr-ehson qoldirish mumkin. Qoidalar o'zgarishi mumkin, joyida aniqlang.

Qanday borish va yaqin atrofda nimani ko'rish

Maqbara Registondan taxminan ikki-uch kilometr uzoqlikda, Ulug'bek rasadxonasiga boradigan yo'lda joylashgan. Siyob bozoridan piyoda yigirma daqiqacha, taksida bir necha daqiqa. Yarim kunlik tabiiy marshrut: Siyob bozori, Shohi Zinda, Afrosiyob muzeyi, Xo'ja Doniyor va Ulug'bek rasadxonasi. Bu joylarning barchasi bitta yo'l bo'ylab joylashgan.

Toshkentdan yo'l

Toshkentdan Samarqandgacha taxminan 300 km, mashinada yo'l Guliston va Jizzax orqali o'tadigan trassa bo'ylab to'rt-to'rt yarim soat oladi. Poyezd jadvaliga moslashishni xohlamasangiz, birgalikdagi safar bilan borish mumkin: Yo'ldoshda haydovchilar qatnovlarni e'lon qiladi, siz esa ilovada joy band qilasiz — bu alohida taksidan arzonroq, haydovchilar esa tekshiruvdan o'tadi. Poytaxtdan ertalab chiqsangiz, tushlikka Samarqandda bo'lasiz va quyosh botguncha Xo'ja Doniyorga ulgurasiz.

Bo'sh joylarni Toshkent — Samarqand yo'nalishi sahifasida qidiring. Safarni qanday tanlash va o'zingiz bilan nima olish haqidagi maslahatlar yo'lovchilar uchun bo'limida.

Muqova surati: Ymblanter, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.