Pahlavon Mahmud maqbarasi: Xivaning homiysi

Ichan qal'a tomlari ustida Xivaning eng katta gumbazi — zarhal uchli feruza gumbaz qad rostlagan. Uning ostida Xorazm aholisi o'z shahrining samoviy homiysi deb hisoblaydigan inson yotibdi. Pahlavon Mahmud shoir, mashhur kurashchi va oddiy hunarmand — po'stindo'z bo'lgan. Bunday uyg'unlik g'ayrioddiy tuyuladi, lekin aynan u uni mintaqaning eng sevimli avliyolaridan biriga aylantirgan. Bugun uning maqbarasi ziyoratchilar ham, kelin-kuyovlar ham, sayyohlar ham keladigan joy.

Pahlavon Mahmud kim bo'lgan

Pahlavon Mahmud XIII–XIV asrlarda yashagan va taxminan 1325 yilda vafot etgan. «Pahlavon» so'zi «botir», «kurashchi» degan ma'noni bildiradi. Rivoyatga ko'ra, u bellashuvlarda mag'lubiyat bilmagan va kuchi bilan Xorazmdan uzoqlarda ham shuhrat qozongan.

Shu bilan birga u hunar orqali kun ko'rgan: qo'y terisidan po'stin va to'nlar tikkan, shuning uchun uni Puryoyvali yoki Po'stindo'z deb ham atashadi. Bundan tashqari u she'rlar — hayot mazmuni, kamtarlik, ruh kuchi va muhabbat haqida fors tilida qisqa ruboiylar yozgan. Ularning ko'pchiligi bizgacha yetib kelgan va ba'zi satrlar maqbara ichidagi koshinlarga bitilgan.

Vafotidan keyin Pahlavon Mahmud avliyo sifatida e'zozlana boshlagan. Uni Xivaning, shuningdek kurashchilarning homiysi deb hisoblashadi: ko'plab sportchilar bugun ham muhim musobaqalar oldidan bu yerga keladi.

Yutqazilgan bellashuv afsonasi

Pahlavon Mahmud haqidagi eng mashhur hikoya — Hindistondagi bellashuv haqida. Aytishlaricha, u u yerga mahalliy yengilmas kurashchi bilan bellashish uchun borgan. G'alaba uchun mukofot sifatida hukmdor asir xorazmliklarni ozod qilishga va'da bergan.

Bellashuv arafasida Pahlavon Mahmud raqibining onasi o'g'lining g'alabasi uchun qizg'in duo qilayotganini ko'rgan, chunki mag'lubiyat oilaga sharmandalik va halokat keltirardi. Bundan ta'sirlangan botir ertasi kuni ataylab yon bergan. Haqiqatni bilib qolgan hukmdor uning olijanobligidan shunchalik ta'sirlanganki, asirlarni ozod qilgan. Haqiqiy kuch shafqatda ekani haqidagi bu afsona Pahlavon Mahmudni ko'plab avlodlar uchun qahramonga aylantirgan.

Maqbara qanday kengaygan

Avval avliyo qabri ustida kamtarona maqbara turgan, yonida qabriston bo'lgan. Asta-sekin atrofda xonaqoh, masjid va boshqa binolar paydo bo'lgan. XIX asr boshida Xiva xoni Muhammad Rahimxon I majmuani sezilarli darajada kengaytirib, qayta qurgan. Aynan o'shanda zarhal uchli katta gumbaz paydo bo'lgan.

Qo'ng'irotlar sulolasi xonlari avliyo yonida dafn etilishni istagan va maqbarada ularning qabrlari paydo bo'lgan. Shunday qilib hunarmand ziyoratgohi bir vaqtning o'zida sulola sag'anasiga ham aylangan.

Ichkarida nimani ko'rish kerak

• Koshinlar. Sag'ana interyeri Xivadagi eng boylaridan biri. Devorlar va gumbazlar o'simliksimon naqshli ko'k-oq mayolika bilan qoplangan. Naqshlar orasidan yozuvli tasmalarni qidiring — bu she'r satrlari.
• Avliyo qabri. Gumbaz ostidagi asosiy zalda, o'ymakor panjara ortida joylashgan. Bu yerda odamlar duo qiladi va niyat qiladi.
• Xonlar qabrlari. Qo'shni xonada hukmdorlar qabrlari joylashgan.
• Hovli. Daraxtlar va eski quduqli shinam hovlicha. Undagi suvni muqaddas deb hisoblashadi: aytishlaricha, kim uni ichsa, kuchliroq bo'ladi, yosh oilalarning esa farzandlari baquvvat bo'ladi.
• O'ymakor eshiklar. Nozik o'ymakorlikka ega yog'och eshiklar — Xiva mahoratining namunasi.

Nega bu yerda doim odam ko'p

Pahlavon Mahmud maqbarasi nafaqat turistik obyekt, balki jonli ziyoratgoh. Bu yerga quyidagilar keladi:

• Kelin-kuyovlar. To'y kuni Xorazmning ko'plab juftliklari duo olish uchun keladi. Agar dam olish kuni bu yerda bo'lsangiz, ehtimol to'y korteji ko'rasiz.
• mamlakatning turli hududlaridan kelgan ziyoratchilar.
• musobaqalar oldidan sportchilar.
• me'morchilikka qiziqqan sayyohlar.

Shu sababli bu yerda shovqinli va gavjum bo'lishi mumkin, ayniqsa dam olish kunlari va to'y mavsumida, bahor va kuzda. Xotirjam tashrif uchun erta tongda keling.

Ziyorat qoidalari

1. Kamtarona kiyining: yopiq yelka va tizza, ayollarga ro'mol tavsiya etiladi.
2. Ichkarida sekin gapiring, duo qilayotganlarga xalaqit bermang.
3. Odamlarni faqat ruxsat bilan suratga oling. Asosiy zalda suratga olish cheklangan bo'lishi mumkin.
4. Kirish Ichan qal'a yagona chiptasiga kirishi yoki alohida to'lanishi mumkin — joyida aniqlang.
5. 30–40 daqiqa ajrating.

Maqbara Ichan qal'aning janubiy qismida, Islom Xo'ja minorasi yonida joylashgan — minoraga chiqish va Tosh hovliga tashrif bilan birlashtirish qulay.

Xivadan Buxoroga

Xorazmdan keyin ko'pchilik Buxoroga yo'l oladi. Bu Qizilqum cho'li orqali va Amudaryo bo'ylab taxminan 450 km — mashinada olti-yetti soat. Yo'l uzoq, lekin qiziqarli: barxanlar, saksovul, kamdan-kam qishloqlar. Uni bosib o'tishning qulay usuli — Yo'ldosh orqali birgalikdagi safar: siz tekshirilgan haydovchida bitta o'rinni band qilasiz, narx esa alohida taksidan ancha past bo'ladi. Buxoroga yorug'da yetib borish uchun erta tongda chiqing, suv va yegulik oling.

Qatnovlarni Xiva — Buxoro yo'nalishi sahifasida, boshqa yo'nalishlarni esa yo'nalishlar bo'limida ko'ring.

Muqova surati: Jamolbek Kalandarov, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.