Jizzax yonidagi Temur darvozasi: qoyalarida bitiklar bor dara

Toshkent va Samarqand o'rtasida yo'l uzoq vaqt tekis cho'l bo'ylab o'tadi, keyin Jizzaxdan o'tgach tog'lar kutilmaganda yaqinlashadi va trassa tor daraga kiradi. Bu joy asrlar davomida Temur darvozasi deb atalgan. Bu yerdan Movarounnahrdan shimolga boradigan asosiy yo'l o'tgan va aynan shu yerda hukmdorlar qoyalarga o'z yurishlari haqida bitiklar qoldirishgan — bugun ham ko'rish mumkin bo'lgan tosh solnoma.

Temur darvozasi nima

Dara Nurota va Molguzar tizmalari tarmoqlari orasida, Jizzax botig'idan Zarafshon vodiysi tomon chiqishda joylashgan. Mahalliy nomi — Ilon o'tdi. Bir rivoyatga ko'ra, qoyalardagi yo'lak ulkan ilon o'rmalab o'tgan joyda paydo bo'lgan; boshqasiga ko'ra, qo'shinlarga yo'lni Amir Temurning o'zi ochgan, adabiyotda o'rnashib qolgan nom ham shundan.

Joyning amaliy ma'nosi birinchi qarashdayoq tushunarli: bu tabiiy darvoza. Bu o'tish joyini kim nazorat qilsa, Samarqanddan Toshkentga va undan ham nariga cho'llarga boradigan yo'lni nazorat qilgan. Shuning uchun qo'shinlar asrlar davomida shu yerdan o'tgan.

Ulug'bek va Abdullaxon bitiklari

Daraning asosiy diqqatga sazovor joyi — qoyalarga o'yib yozilgan ikki katta bitik.

• Ulug'bek bitigi 1425-yilga tegishli. Temurning nevarasi, Samarqand hukmdori va mashhur astronom uni mo'g'ullarga qarshi yurishdan keyin o'ydirgan. Matnda yurish va qo'shinning qaytishi haqida aytiladi.
• Abdullaxon bitigi 1571-yilga oid. Shayboniy hukmdor Abdullaxon II bu yerda yaqin atrofda bo'lib o'tgan jangdagi g'alabani qayd etgan.

Bitiklar arab yozuvida fors tilida yozilgan va balandda joylashgan, shuning uchun tayyorgarliksiz ularni o'qish qiyin, lekin besh asrlik tosh "yozuv"ning o'zi hayratlanarli. Ular ertalabki yoki kechki yon yorug'likda, harflar bo'rtig'i soya tashlaganda eng yaxshi ko'rinadi.

Qanday topish mumkin

Temur darvozasi Jizzaxdan uncha uzoq bo'lmagan joyda, Samarqand tomonga boradigan eski yo'lda joylashgan. Darani tanib olish oson: cho'l keskin ravishda yo'l va temir yo'lning har ikki tomonidagi baland qoyali devorlarga almashadi.

Bitiklarning o'zini ko'rsatmasiz topish oson emas — daradagi yo'l bir necha marta kengaytirilgan, bitikli qoyalar esa asosiy mashinalar oqimidan biroz chetroqda. Maslahatlar:

1. Jizzaxda mahalliy aholidan yoki haydovchidan so'rang — ko'pchilik qayerda to'xtash qulayligini biladi.
2. Dara eng ko'p torayadigan joyni qidiring: qoya devorlaridagi bitiklar aynan o'sha yerda.
3. Tor joydagi yo'l chetida emas, xavfsiz maydonchada to'xtang.

Qayerda to'xtash va nima qilish

Qisqa to'xtash uchun 20–30 daqiqa yetarli: tushish, bitiklarni topish, darani suratga olish. Ko'proq vaqt xohlasangiz, qoyalar bo'ylab yurib, qiyalikdan biroz yuqoriga ko'tarilish mumkin — tepadan yo'l va temir yo'l tog'lar orasidan qanday siqilib o'tishi yaxshi ko'rinadi.

Amaliy jihatlar:

• Darada harakat zich, yuk mashinalari tez yuradi. Qatnov qismida turmang va yo'ldan yugurib o'tmang.
• Oyoq kiyim mustahkam bo'lishi kerak: qoyalar etagidagi toshlar o'tkir va to'kiladi.
• Bitiklarning o'ziga qoyaga chiqmang — bu xavfli va yodgorlikka zarar yetkazadi.
• Bahorda atrofdagi qiyaliklar yashillanib, lolaqizg'aldoqlar bilan qoplanadi, bu suratga olish uchun eng yaxshi mavsum. Yozda darada issiq, lekin shamol bor.

Qanday borish mumkin

Jizzaxdan Samarqandgacha taxminan 100 km, bir yarim soatcha yo'l. Temur darvozasi shu yo'lning boshida. Toshkentdan ketayotgan bo'lsangiz, Samarqandgacha umumiy yo'l taxminan 300 km va to'rt-besh soat, dara esa taxminan yo'lning yarmida bo'ladi.

To'xtashni band qilish paytidayoq kelishib olish eng qulay. Yo'ldoshda Jizzax — Samarqand va Toshkent — Samarqand yo'nalishlarida har kuni ko'plab safarlar bor. Haydovchiga chatda Temur darvozasiga 15–20 daqiqaga kirib o'tmoqchi ekaningizni yozing: boshqa yo'lovchilar qarshi bo'lmasa, ko'p haydovchilar rozi bo'lishadi. Aksincha ham bo'ladi — Jizzaxgacha borib, daraga mahalliy taksida borish mumkin.

Yana nima bor yaqinda

Jizzaxning o'zi — Sharof Rashidovning vatani, bu yerda kichik muzeylar va mahalliy pishloq va sut mahsulotlari sotiladigan bozor bor. Samarqand tomon yo'lda esa sizni bog'lar va uzumzorlar bilan Zarafshon vodiysi kutadi. Temur darvozasi uzoq yo'lni bo'lish va trassani tarixga ega yo'nalishga aylantirishning yaxshi usuli.

Mamlakat bo'ylab sayohat rejalashtirayotgan bo'lsangiz, barcha yo'nalishlarni yo'nalishlar sahifasida ko'ring: O'zbekistonning ko'p tarixiy joylari yo'lning yonida turibdi, faqat qayerda to'xtashni bilish kerak.

Muqova surati: შალვა მინდაძე 11, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.