Tosh hovli: Xiva xonlari saroyi — haram, hovlilar va koshinlar

Tosh hovli — Xivaning eng bezakli saroyi. Nomi «tosh hovli» yoki «tosh uy» deb tarjima qilinadi, garchi u asosan g'ishtdan qurilgan bo'lsa-da. Tashqaridan bu baland devorli va tishli minorachali salobatli majmua, ichida esa har biri o'z vazifasiga ega bir nechta yopiq hovli, o'ymakor ustunlardagi ayvonlar va butunlay ko'k-oq koshinlar bilan qoplangan devorlar bor. Saroy chiroyli, lekin tushunarsiz xonalar to'plamiga aylanmasligi uchun u qanday tuzilganini bilish foydali.

Qurilish tarixi

Saroy 1830-yillarda Xiva xonligining eng faol hukmdorlaridan biri Olloqulixon buyrug'i bilan qurilgan. Ko'hna Arkdagi eski qarorgoh unga yetarlicha salobatli ko'rinmagan va xon Ichan qal'aning sharqiy qismida, Polvon darvoza yaqinida yangi saroy qurishga qaror qilgan.

Qurilish bilan qayg'uli afsona bog'liq. Aytishlaricha, xon haramni ikki yilda tugatishni talab qilgan, birinchi usta esa bu imkonsiz ekanini aytgan va buning uchun hayoti bilan to'lagan. Keyingi me'mor muddatga ulgurgan. Haqiqatda shunday bo'lganmi, noma'lum, lekin hikoya davr xarakteri va saroy qanday shoshilinch qurilganini aks ettiradi. Umuman olganda qurilish sakkiz yilcha davom etgan.

Olloqulixon umuman ko'p qurgan: uning davrida saroy yonida, sharqiy darvoza oldida madrasa, karvonsaroy va yopiq bozor — tim paydo bo'lgan, ular bugun ham Polvon darvoza yonida turibdi. Ichan qal'adan shu yo'l bilan chiqsangiz, tim gumbazlari ostiga kiring — bu o'sha davrning davomi.

Saroy qanday tuzilgan

Tosh hovli tor yo'laklar bilan bog'langan uchta asosiy hovlidan iborat. Har biri o'z vazifasini bajargan.

Haram

Saroyning shimoliy qismi — haram, u birinchi bo'lib qurilgan. Bu katta to'rtburchak hovli. Janubiy tomonida kelishgan o'ymakor ustunlardagi beshta baland ayvon turibdi. Ulardan biri xon uchun, qolgan to'rttasi to'rtta nikohli xotin uchun mo'ljallangan. Har bir ayvon ortida yashash xonalari. Hovlining qolgan tomonlarini kanizaklar, qarindosh ayollar va xizmatkorlar uchun ikki qavatli xonalar egallagan.

Haram ayvonlari — Tosh hovliga kelishning asosiy sababi. Baland yog'och ustunlar tosh asoslarda ko'tariladi, shiftlar yorqin naqshlar bilan bo'yalgan, devorlar esa poldan shiftgacha mayolika bilan qoplangan. Hovli markazida turib, beshala ayvonga birdaniga qarang — bu saroyning eng taniqli ko'rinishi.

Arz hovli: adolat hovlisi

Bu yerda xon arizalarni qabul qilgan, sud qilgan va davlat ishlarini hal qilgan. Hovli haramdan jiddiyroq, hukmdor o'tirgan baland ayvon bilan. Kirish joylari qanday joylashganiga e'tibor bering: arizachilar turli eshiklardan kirib-chiqqan — bu marosimning bir qismi bo'lgan.

Ishrat hovli: bazm hovlisi

Uchinchi hovli — qabullar, bayramlar va elchilar bilan uchrashuvlar uchun. Markazda dumaloq g'isht supa bor. Unga o'tov tikilgan: Xiva xonlari ko'chmanchi urug'lardan kelib chiqqan va an'anaga ko'ra, hashamatli saroyga ega bo'lsalar ham, hurmatli mehmonlarni aynan o'tovda qabul qilgan. Bu tafsilot Xorazmda shahar va ko'chmanchi madaniyatlari qanday uyg'unlashganini yaxshi ko'rsatadi.

Koshinlar: nimaga qarash kerak

Tosh hovli — Xivada Xorazm mayolikasini ko'zdan kechirish uchun eng yaxshi joy. Bir nechta maslahat:

• Rang. Ko'k, havorang va oq ustunlik qiladi. Rang gammasi Samarqanddagiga qaraganda sokinroq va sovuqroq.
• Naqshlar. O'simlik novdalari chirmovuqlari, yulduzlar, geometrik to'rlar. Naqshlar deyarli hech qachon aynan takrorlanmaydi — qo'shni panellarni solishtiring.
• Qo'l ishi. Har bir koshin qo'lda bo'yalgan va yaqindan qaraganda mo'yqalam izlari va kichik notekisliklar ko'rinadi.
• Usta. Saroy koshinlarini g'ayrioddiy mahorati uchun Jin deb atalgan usta Abdulla nomi bilan bog'lashadi.

Yog'och ustunlar va eshiklar ham kam qiziq emas: Xiva yog'och o'ymakorligi butun O'rta Osiyoda mashhur va saroyda u ko'p.

Amaliy maslahatlar

• Chipta. Tosh hovliga kirish odatda Ichan qal'a yagona chiptasiga kiradi. Dolzarb shartlarni kassada aniqlang.
• Vaqt. Saroyga 40–60 daqiqa ajrating.
• Yorug'lik. Haram hovlisi ertalab va kunning ikkinchi yarmida, quyosh ayvonlarni yondan yoritganda eng yaxshi. Tushda kontrast juda keskin.
• Mo'ljal olish. Hovlilar orasidagi o'tish joylari tor va chalkash — nazoratchilardan so'rashdan tortinmang.
• Muzeylar. Saroy xonalarida ba'zan turmush va amaliy san'at bo'yicha kichik ekspozitsiyalar bo'ladi.

Tosh hovlini Pahlavon Mahmud maqbarasi va Islom Xo'ja minorasi bilan birlashtirish qulay — ularning hammasi Ichan qal'aning sharqiy yarmida.

Xiva va Toshkent: qanday borish mumkin

Toshkent va Xiva orasi Buxoro orqali yo'l bo'ylab mingga yaqin kilometr, mashinada bu to'liq kunlik yo'l, 14–16 soatcha. Shuning uchun ko'pincha Xorazmga samolyotda uchishadi yoki Urganchgacha poyezdda borishadi, Xivaga esa u yerdan yetib olishadi. Quruqlik orqali borib, Qizilqum cho'lini o'z ko'zi bilan ko'rishni istaganlarga Yo'ldosh orqali birgalikdagi safar mos keladi: haydovchilar uzoq yo'nalishlarda qatnovlarni e'lon qiladi, siz ilovada bitta o'rinni band qilasiz, yo'lni hamrohlar bilan bo'lishasiz va alohida mashinadan kamroq to'laysiz.

Qatnovlarni Xiva — Toshkent yo'nalishi sahifasida, uzoq safarlar uchun maslahatlarni esa yo'lovchilar uchun bo'limida ko'ring.

Muqova surati: upyernoz from Haverford, USA, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.