Afrosiyob: qadimiy Samarqand va mashhur elchilar devoriy rasmi

Samarqandga kelgan mehmonlarning aksariyati Registon, Go'ri Amir va Shohi Zindani ko'radi, ammo bu yodgorliklarning barchasi shaharning nisbatan «yosh» qismi ekanini kam odam o'ylaydi. Haqiqiy qadimiy Samarqand — antik mualliflar yozgan Marokanda — shaharning shimoliy chekkasida, ulkan lyoss tepaligi Afrosiyobda joylashgan. Bu yerda shahar bir yarim ming yildan ortiq yashagan, 1220 yilda Chingizxon qo'shinlari uni vayron qilguncha. Shundan so'ng hayot janubroqqa ko'chdi, tepalik esa bo'm-bo'sh shaharxarobaga aylandi.

Bugun Afrosiyob ikki obyektdan iborat: qazishmalar olib borilgan shaharxarobaning o'zi va asosiy topilma — VII asrga oid devoriy rasm atrofida qurilgan kichik muzey. Bu rasmni odatda elchilar freskasi deb atashadi.

Afrosiyob shaharxarobasi nima

Tepalik ikki yuz gektardan ortiq maydonni egallaydi. Yo'ldan qaraganda u o'tlar bosgan to'lqinsimon do'nglikka o'xshaydi, tayyorgarliksiz sayyoh yonidan o'tib ketishi oson. Ichkarida mudofaa devorlari, ark, suv quvurlari va turli davrlarga — so'g'd davridan qoraxoniylargacha — oid turar-joy mahallalarining izlari saqlangan. Arxeologlar bu yerda XIX asr oxiridan beri ishlaydi, ko'plab topilmalar Samarqand va Toshkent muzeylarida saqlanadi.

Tepalikka so'qmoqlar orqali chiqish mumkin. Yuqoridan kutilmagan keng manzara ochiladi: Shohi Zindaning moviy gumbazlari juda yaqin, janubda Bibixonim, uning ortida esa zamonaviy shahar ko'rinadi. Bu yerdan Samarqand mo'g'ullar bosqinidan keyin tepalikdan pastga qanday «sirg'alib tushgani» yaxshi tushuniladi.

Muzey va elchilar freskasi

Afrosiyobga kelishning asosiy sababi — so'g'd hukmdori Varxumon saroyidan topilgan devoriy rasmlar zali. Freskalar 1965 yilda yo'l qurilishi paytida topilgan va o'n uch asrni yer ostida mo''jizaviy tarzda o'tkazgan. Muzey shunday qurilganki, parchalar qadimiy zaldagi kabi o'sha devorlarda, o'sha tartibda turadi.

Rasm tantanali xonaning to'rt devorini qoplagan va har bir devor o'z hikoyasini aytgan:

• G'arbiy devor — Samarqand hukmdori huzurida xorijiy elchilarni qabul qilish. Bu yerda ipak ko'targan Xitoy elchilari, Chag'oniyondan kelgan mehmonlar, shuningdek tadqiqotchilar Koreyaning Koguryo davlati bilan bog'laydigan, boshida patli bosh kiyimi bor siymolar ko'rinadi.
• Janubiy devor — tantanali yurish: otliqlar, tuyalar, fil va qurbonlik uchun yetaklab borilayotgan oq g'ozlar.
• Shimoliy devor — Xitoy syujetlari: baliqlar va gullar orasida qayiqdagi malika hamda ov sahnasi.
• Sharqiy devor eng yomon saqlangan, uning syujeti turlicha talqin qilinadi.

G'arbiy devordagi siymolardan birida so'g'd yozuvi saqlanib qolgan va aynan u rasmni hukmdor Varxumon bilan bog'lash imkonini bergan. Bu tasvirni aniq tarixiy shaxsga bog'lash mumkin bo'lgan kamyob holat.

Freskani mustaqil qanday o'qish kerak

Bo'yoqlar xiralashgan, ko'p qismlar yo'qolgan, ko'rsatmasiz rasmni dog'lar to'plami deb o'ylash oson. Bir nechta maslahat:

1. Avval zal markazida turib, barcha devorlarga birdaniga qarang — shunda «butun dunyo Samarqandga keladi» degan kompozitsiya tushunarli bo'ladi.
2. Rangni emas, chiziqlarni qidiring. Ko'z tezda otlar, tuyalar va uzun kiyimli odamlarning siluetlarini ajrata boshlaydi.
3. Siymolar o'lchamiga e'tibor bering: hukmdor va muhim shaxslar mulozimlardan kattaroq tasvirlangan.
4. Freskalar yonida odatda rekonstruksiyalar bo'ladi — asl nusxani rasm bilan solishtiring, bu vaqtni tejaydi.

Nega gid bilan borish kerak

Aynan Afrosiyobda gid xizmati eng tez o'zini oqlaydi. Tushuntirishsiz siz o'n besh daqiqada bir necha xiralashgan devorni ko'rasiz. Gid bilan esa Buyuk ipak yo'lida savdoni qo'lda tutgan so'g'd savdogarlari, rassom elchiliklarni kiyim va qurol orqali qanday farqlagani, sharqiy devor atrofidagi olimlar bahslari haqida eshitasiz. Gidni muzey kirishida topish yoki mehmonxona orqali oldindan kelishish mumkin. Bir necha tildagi audiogid ham bo'lishi mumkin — joyida aniqlang.

Muzeyning asosiy ekspozitsiyasida boshqa topilmalar ham bor: sopol buyumlar, zardushtiylik an'anasi bo'yicha suyaklarni dafn etish uchun ossuariylar, tangalar, ro'zg'or buyumlari. Freskalar bilan birga hammasiga bir-bir yarim soat ajrating.

Qanday borish va nimani qo'shib ko'rish mumkin

Afrosiyob shaharning shimoliy qismida, Registondan taxminan ikki kilometr uzoqlikda joylashgan. Shohi Zindadan piyoda yo'l bo'ylab o'n-o'n besh daqiqa, taksida bir necha daqiqa. Yarim kunlik qulay marshrut:

• Siyob bozori — ertalab, non va mevalar yangi paytida.
• Shaharxaroba yonbag'ridagi Xo'ja Doniyor maqbarasi.
• Afrosiyob muzeyi va tepalik bo'ylab sayr.
• Ulug'bek rasadxonasi — o'sha yo'l bo'ylab biroz narida.
• Kechga yaqin, yorug'lik yumshoq paytda Shohi Zinda.

Shaharxaroba bo'ylab sayr uchun eng yaxshi vaqt — bahor va kuz. Yozda ochiq tepalikda soya yo'q, iyulda kunduzi qirq darajadan oshadi, shuning uchun suv va bosh kiyim oling. Muzeyga kirish narxi taxminan arzon, suratga olish uchun alohida to'lov olinishi mumkin — narxlar o'zgaradi, kassada aniqlang.

Buxorodan Samarqandga va qaytish

Ko'pchilik mamlakat bo'ylab sayohatni Toshkent — Samarqand — Buxoro zanjiri sifatida tuzadi. Buxoro bilan Samarqand orasi taxminan 270 km, mashinada yo'l uch yarim — to'rt soat oladi. Poyezddan tashqari qulay variant — birgalikdagi safar: Yo'ldoshda haydovchilar qatnovlarni e'lon qiladi, siz esa ilovada bitta o'rinni band qilasiz. Bu alohida taksidan arzonroq, jo'nash vaqtini esa rejangizga moslash oson.

Buxorodan kelsangiz, ertalab chiqib, o'sha kuni tushdan keyin Afrosiyobga ulgurish qulay. Yo'lovchi safarlari va dolzarb qatnovlarni Buxoro — Samarqand yo'nalishi sahifasida qidiring, yo'lovchilar uchun maslahatlar esa yo'lovchilar uchun bo'limida jamlangan.

Muqova surati: Koshkinhome, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.