Fayoztepa va Qoratepa: Termizning buddaviylik merosi

O'zbekistondagi Ipak yo'li haqida gap ketganda, odatda Samarqand va Buxoro gumbazlari esga tushadi. Ammo ulardan ancha oldin, milodning birinchi asrlarida mamlakat janubida butunlay boshqa madaniyat gullab-yashnagan. Amudaryo bo'yidagi qadimiy shahar Termiz Kushon podsholigida buddaviylikning markazlaridan biri bo'lgan. Bu yerdan rohiblar va targ'ibotchilar shimol va sharqqa yo'l olgan, daryo bo'ylab esa stupalar, hujralar va yig'ilish zallari bo'lgan monastirlar turgan. O'sha davrning eng mashhur ikki yodgorligi — Fayoztepa va Qoratepa.

Bir oz tarix

Kushon podsholigi milodiy I–III asrlarda hozirgi O'zbekiston, Tojikiston, Afg'oniston, Pokiston va shimoliy Hindiston yerlarini birlashtirgan. Bu hududlardan karvon yo'llari o'tgan, mollar bilan birga g'oyalar ham harakatlangan. Buddaviylik Baqtriyaga janubdan kirib kelgan va bu yerda bir necha asr davomida o'rnashib qolgan.

Termiz Amudaryodagi kechuv yonida qulay joyda bo'lgan, shahar atrofida monastirlar paydo bo'lgan. Keyinchalik islom kelishi bilan ular bo'shab qolgan va asta-sekin tuproq qatlamlari ostida yashiringan. Arxeologlar ularni XX asrning ikkinchi yarmida tizimli qazishni boshlagan, Termiz topilmalari endi mamlakatning yirik muzeylarida saqlanadi.

Fayoztepa

Fayoztepa — hozirgi Termizdan bir necha kilometr narida, Eski Termiz xarobalari yonidagi monastir majmuasi. U 1960-yillarning oxirida qazib ochilgan.

Bu yerda nima saqlangan va nimaga qarash kerak:

• Stupa. Majmuaning asosiy inshooti. Qadimiy g'isht terimini himoya qilish uchun u stupa shaklini takrorlaydigan himoya qobig'i bilan yopilgan. Ichkarida asl g'isht inshootning bir qismini ko'rish mumkin.
• Monastir hovlisi. Rejasi yaxshi o'qiladi: markaziy hovli, atrofida rohiblar hujralari, oshxona, xo'jalik xonalari.
• Ibodatxona. Aynan shu yerda mashhur «Budda rohiblar bilan» haykaltaroshlik guruhi topilgan — daraxt ostida o'tirgan Budda va ikki yonida ikki rohib. Asl nusxa hozir Toshkentdagi O'zbekiston davlat tarixi muzeyida saqlanadi va butun to'plamning eng taniqli buyumlaridan biri hisoblanadi.

Fayoztepa qat'iy yopiq hududdan tashqarida joylashgan, shuning uchun bu yerga kirish eng oson. Bu buddaviy Termiz bilan tanishish uchun yaxshi birinchi nuqta.

Qoratepa

Qoratepa — kattaroq va sirliroq majmua. U Amudaryoning naq bo'yidagi uchta tepalikda joylashgan va yer usti inshootlarini qiyaliklarda o'yib ishlangan g'or xonalari bilan uyg'unlashtiradi. Bu yerda devoriy suratlar parchalari, haykallar, bir necha tildagi yozuvlar topilgan, bu esa buddaviy dunyoning turli burchaklaridan kelgan rohiblar haqida dalolat beradi.

Asosiy qiyinchilik — joylashuvi. Qoratepa chegara mintaqasida, daryo yonida joylashgan, daryoning narigi tomonida Afg'oniston boshlanadi. Shuning uchun bu yerga erkin kirish yo'q.

Chegara hududiga qanday kirish mumkin

Qoidalar vaqti-vaqti bilan o'zgaradi, shuning uchun umumiy tamoyillarga tayaning:

1. Ruxsatnoma oldindan rasmiylashtiriladi. Odatda u turistik kompaniyalar, muzey orqali yoki rasmiy so'rov bilan olinadi. O'zingiz kelib, hududga kira olmaysiz.
2. Pasport kerak. Chet elliklar uchun majburiy, O'zbekiston fuqarolari ham hujjatni yonida olib yurgani ma'qul.
3. O'zboshimchalik qilmang. Chegara obyektlarini suratga olmang, yo'nalishdan chiqmang, kuzatuvchilarni tinglang.
4. Joyida aniqlang. Termiz arxeologiya muzeyida odatda tashrifning amaldagi tartibini aytib berishadi.

Agar ruxsatnoma olish imkoni bo'lmasa, xafa bo'lmang: Fayoztepa, Eski Termiz, Zurmala stupasi va muzey zallari shaharning buddaviy o'tmishi haqida juda to'liq tasavvur beradi.

Nega bu yerga ziyoratchilar keladi

Yaponiya, Janubiy Koreya, Tailand, Shri-Lanka va boshqa mamlakatlardagi buddaviylar uchun Termiz ta'limotning shimolga tarqalishi tarixi bilan bog'liq joy. Buddaviylik Baqtriya va O'rta Osiyo orqali Xitoyga, u yerdan esa yanada sharqqa yo'l olgan. Shu sababli Termizda qadimiy stupalar yonida ibodat qilish uchun keladigan ziyoratchilar va rohiblar guruhlarini uchratish mumkin. Bunda muhit juda sokin, oddiy sayyohlarni ham bu yerda xush qabul qilishadi.

Termizga qanday borish mumkin

Termiz — O'zbekistonning eng janubiy yirik shahri.

Samarqanddan yo'l Shahrisabz yoki Kitob va tog' dovonlari orqali, keyin Surxondaryo dashtlari orqali o'tadi. Manzaralar chiroyli, lekin yo'l uzoq, shuning uchun erta chiqing. Qulay variant — hamroh safari: Toshkent — Termiz va Samarqand — Termiz yo'nalishlarida haydovchilar Yo'ldoshda muntazam safar e'lon qiladi, butun taksi uchun ortiqcha to'lamasdan bitta joy band qilish mumkin.

Qachon borish va nima olish kerak

• Eng yaxshi mavsum — mart–may va oktabr–noyabr. Termiz mamlakatning eng issiq joylaridan biri hisoblanadi: yozda harorat osongina 40 °C dan oshadi.
• Yozda yodgorliklarga erta tongda boring, kunduzi soyada yoki muzeyda dam oling.
• O'zingiz bilan oling: bosh kiyim, suv, quyoshdan himoya kremi va qulay poyabzal — shaharchalarda yer notekis.
• Joyni hurmat qiling. Stupaga chiqmang, sopol parchalarini olib ketmang va g'isht terimiga tegmang.

Kunni qanday rejalashtirish kerak

Mantiqiy ketma-ketlik: ertalab — Fayoztepa va Eski Termiz xarobalari, keyin xuddi shu monastirlardan topilgan buyumlar namoyish etiladigan Termiz arxeologiya muzeyi, kechqurun — shahar bo'ylab sayr. Ruxsatnoma bo'lsa, Qoratepaga kunning birinchi yarmida, havo isib ketmasdan borgan ma'qul.

Buddaviy Termiz — O'zbekistonni masjid va madrasalar davridan oldingi holatida ko'rish uchun noyob imkoniyat. Bu yerga ortiqcha tashvishsiz yetib olish uchun Toshkent — Termiz va Samarqand — Termiz yo'nalishlaridagi safarlarni ko'ring yoki barcha yo'nalishlar bo'limida boshqa yo'nalishni tanlang.

Muqova surati: Prof. Mortel, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.