Arxeologik yo'nalish: Afrosiyobdan Tuproqqal'agacha

O'zbekistonni odatda XV–XVII asrlarning koshinlari va gumbazlari orqali ko'rsatishadi, ammo bu qatlam ostida yana ikki ming yillik tarix yotadi: so'g'd shaharlari, xorazm qal'alari, kushon monastirlari. Bu joylarning ko'pi dala yoki cho'l o'rtasidagi loy tepaliklarga o'xshaydi, aynan shuning uchun u yerga katta guruhlarni olib borishmaydi. Agar siz qadimiyatni sevsangiz, bu yo'nalish standart turda ko'rmaydigan narsani beradi: ikki ming yildan ortiq yoshdagi devorlar va qazishma hozirgina tugaganday tuyg'u.

Yo'nalish qanday tuzilgan

Yodgorliklar butun mamlakat bo'ylab tarqalgan, shuning uchun yo'nalishni uch blokdan yig'ish qulay. Ularni 7–9 kun ichida ketma-ket yoki alohida bosib o'tish mumkin:

1. So'g'd: Samarqand va Buxoro atroflari bilan — 3 kun.
2. Xorazm: Xiva, Urganch va Qoraqalpog'istonning cho'l qal'alari — 2–3 kun.
3. Baqtriya: Termiz va Denov — janubga alohida safar bilan 2 kun.

1-blok. Samarqand va Buxoro

Afrosiyob — zamonaviy shaharning shimoliy chekkasidagi qadimgi Samarqand shahar o'rni. Bu yerda Temurdan ancha oldin yashashgan, XIII asrda esa shaharni mo'g'ullar vayron qilgan va hayot janubroqqa ko'chgan. Hozir bu qazishmalar bo'lgan ulkan tepalikli maydon. Eng muhimi — Afrosiyob muzeyi: unda Samarqand hukmdoriga kelgan elchilar tasvirlangan VII asr so'g'd devoriy suratlari saqlanadi. Bu O'rta Osiyodagi mo'g'ullardan oldingi rangtasvirning eng muhim yodgorliklaridan biri.

Samarqanddan Buxorogacha taxminan 270 km, trassa bo'ylab 3,5–4 soat. Samarqand — Buxoro yo'nalishi eng ommabop yo'nalishlardan biri, unda birgalikdagi safarlar har kuni bo'ladi.

Buxoro atrofida:

• Poykent — janubi-g'arbga taxminan bir soatlik yo'ldagi qadimiy shahar o'rni. Vohaning eng qadimgi savdo shaharlaridan biri, ark, turar-joy mavzelari va joyidagi kichik muzey bilan.
• Varaxsha — cho'l chetidagi Buxoro hukmdorlarining sobiq shahar tashqarisidagi qarorgohi. Hozir muzeylarda saqlanayotgan devoriy suratlari bilan mashhur. Yo'l uzoq, yo'lni biladigan haydovchi bilan borgan ma'qul.
• Buxoro Arki — qatlamlari ko'rinib turgan devorlardan ancha chuqurroqqa ketadigan qal'a.

2-blok. Qadimgi Xorazm qal'alari

Bu yo'nalishning cho'qqisi. Amudaryoning o'ng qirg'og'ida, Qoraqalpog'istonda, cho'lda o'nlab qal'alar turadi, ularni ko'pincha "Xorazmning oltin halqasi" deb atashadi. Ularning ko'pi ikki ming yildan oldin xom g'ishtdan qurilgan va hanuzgacha shaklini saqlab turibdi.

Baza sifatida Xiva yoki Urganch xizmat qiladi. Urganch — Beruniy yo'li Amudaryo orqali o'ng qirg'oqqa olib boradi, bu taxminan 1–1,5 soatlik yo'l. Beruniy va qo'shni Ellikqal'a tumanidan qal'alargacha juda yaqin.

Nimalarni ko'rish kerak:

• Tuproqqal'a — eramizning birinchi asrlariga oid baland arkli saroy-shahar majmuasi. Bu yerda devoriy suratlar va hujjatlar topilgan, ularning ko'pi hozir muzeylarda. Xarobalarda ham muntazam reja yaxshi ko'rinadi.
• Ayozqal'a — tepaliklardagi qal'alar guruhi, eng yuqorisidan cho'l va sho'r ko'llar manzarasi ochiladi. Yonida tunash mumkin bo'lgan o'tov lageri bor.
• Qizilqal'a — kichik, ammo yaxshi ta'mirlangan qizil devorli qal'a.

Agar yo'nalish Nukusda davom etsa, albatta Savitskiy muzeyiga boring: mashhur avangard to'plamidan tashqari, u yerda Xorazm bo'yicha ajoyib arxeologiya bo'limi bor.

3-blok. Baqtriya: Termiz va Denov

Mamlakat janubi — alohida safar. Termizda Arxeologiya muzeyidan boshlab, keyin Fayoztepa buddaviy monastiri va Zurmala stupasiga borish kerak. Amudaryo bo'yidagi yodgorliklarning bir qismi chegara zonasida joylashgan, shuning uchun kirish tartibini oldindan aniqlash lozim.

Shimolroqda, taxminan 130 km masofadagi Termiz — Denov yo'nalishida, Dalvarzintepa — oltin taqinchoqlar xazinasi topilgan kushon shahri va saroy qoldiqlari bilan Xolchayon joylashgan.

Masofalar jadvali

Raqamlar taxminiy.

Qadimiy shaharlar bo'ylab safar uchun maslahatlar

• Yil fasli. Bahor va kuz. Yozda cho'l qal'alari qizib ketadi, u yerda esa umuman soya yo'q.
• Kun vaqti. Erta tong va quyosh botishidan oldingi so'nggi soat: yumshoq yorug'lik devorlar relyefini ko'rsatadi va unchalik issiq bo'lmaydi.
• Poyabzal. Shahar o'rinlari yonbag'irlari to'kilib turadi. Tagi yaxshi poyabzal kerak.
• Yodgorliklarga hurmat. Devorlarga chiqmang, sopol parchalarini olib ketmang va qazimang. Bular muhofaza ostidagi arxeologik obyektlar, topilmalarni olib chiqish qonun bilan taqiqlangan.
• Gid. Shahar o'rinlarida deyarli lavhalar yo'q. Gid bo'lmasa, oldindan o'qing va har bir hududni mahalliy muzeydan boshlang.
• Chiptalar. Ayrim yodgorliklarga kirish pullik, narxlar o'zgaradi — aniqlang.

Qanday yurish kerak

Shaharlar orasida birgalikdagi safarlar bilan yurish qulay: Yo'ldosh orqali tekshirilgan haydovchida joy band qilish, qulay vaqtni tanlash va taksiga nisbatan tejash mumkin. Qadimiy shahar o'rinlarining o'zi uchun bir kunlik haydovchi bilan kelishgan ma'qul: cho'lga muntazam transport qatnamaydi.

Foydali yo'nalishlar: Samarqand — Buxoro, Urganch — Beruniy va Termiz — Denov. Qolganlari — barcha yo'nalishlar bo'limida.

Muqova surati: NASA Earth Observatory images by Joshua Stevens, using Landsat data from the U.S. Geological Survey and topographic data from the Shuttle Radar Topography Mission (SRTM). Story by Adam Voiland, with information from Franz T. Fürsich, Petra Tuŝlová, and Ladislav Stančo., Public domain, Wikimedia Commons.