Muhammad Aminxon madrasasi va Xivaning boshqa madrasalari

Xivaning eski shahri Ichan qal'a devorlari ichida o'nlab madrasalar turibdi. Bir vaqtlar bular talabalar yillab yashab, Qur'on, huquq, mantiq va she'riyatni o'rgangan diniy maktablar edi. Bugun ularning ba'zilarida muzeylar, boshqalarida hunarmandlar ustaxonalari ishlaydi, eng kattasi esa mehmonxonaga aylangan. Xiva madrasasi qanday tuzilganini va ulardan qaysilarini birinchi navbatda ko'rish kerakligini ko'rib chiqamiz.

Madrasa qanday tuzilgan

Deyarli barcha Xiva madrasalari bir xil sxema bo'yicha qurilgan, uni tushunib olsangiz, har qanday binoni oson "o'qiysiz":

• Peshtoq — baland kirish ravog'i, peshtoqning asosiy bezak unsuri. Xivada peshtoqlar ko'pincha ko'k va feruza rangli koshinlar bilan bezatilgan.
• Guldastalar — peshtoq burchaklaridagi kichik bezak minoralar.
• Dahliz — uning ikki yonida odatda masjid va darsxona joylashgan.
• Ichki hovli — to'rtburchak, hujralar bilan o'ralgan.
• Hujralar — bir yoki ikki qavatli talabalar xonalari. Har birida bir-ikki talaba yashagan: kitob va narsalar uchun tokchalari bo'lgan kichik xona.

Talabalar bu yerda ko'p yillar o'qishgan, vaqfdan — madrasaga hadya qilingan yerlar va do'konlardan nafaqa olishgan. Vaqf qancha ko'p bo'lsa, maktab shuncha boy bo'lgan.

Muhammad Aminxon madrasasi

Xivaning eng katta madrasasi 1850-yillar boshida Muhammad Aminxon davrida qurilgan. U Ichan qal'aning g'arbiy darvozasi yonida, Kalta Minor minorasi yonida turibdi. Madrasada ikki qavatda yuzdan ortiq hujra bor, uning peshtoqi esa shahardagi eng balandlaridan biri.

O'z davrida bu nafaqat o'quv muassasasi, balki xonlikning oliy sudi joylashgan joy ham bo'lgan. Sovet yillarida bino qayta jihozlangan va bugun unda mehmonxona ishlaydi: sobiq talabalar hujralarida — xonalar. Bu yerda yashamasangiz ham, hovliga kirib, inshootning ko'lamini ko'rish mumkin.

Yonida Kalta Minor turibdi — butunlay sirlangan koshin bilan qoplangan, qurilishi tugallanmagan minora. Rejaga ko'ra u Markaziy Osiyodagi eng baland minora bo'lishi kerak edi, lekin 1855-yilda xon halok bo'lgach qurilish to'xtagan. Bugun bu, ehtimol, Xivaning eng taniqli ramzi.

Ko'rishga arziydigan boshqa madrasalar

Muhammad Rahimxon madrasasi (XIX asrning ikkinchi yarmi) — Ko'hna Ark qarshisida. Ichkarida Xiva xonligi tarixi va shoir Feruz nomi bilan ham tanilgan xonning o'ziga bag'ishlangan muzey bor.

Olloqulixon madrasasi (1830-yillar) — sharqiy Polvon darvoza yonida. Bezaklari eng boylaridan biri: peshtoq nozik naqshli koshinlar bilan qoplangan. Madrasa huzurida kutubxona bo'lgan.

Islomxo'ja madrasasi (XX asr boshi) — kichik, lekin Xivadagi eng baland minorasi bilan mashhur. Ichkarida amaliy san'at muzeyi: o'ymakorlik, kulolchilik, matolar, taqinchoqlar. Minoraga alohida to'lov evaziga chiqish mumkin, tepadan shahar manzarasi Xivadagi eng yaxshisi.

Sherg'ozixon madrasasi (XVIII asr boshi) — saqlanib qolgan eng qadimiylaridan biri. Rivoyatga ko'ra, uni ish tugagach ozodlik va'da qilingan asirlar qurgan. Bu yerda turkman shoiri Maxtumquli o'qigan.

Qutlug' Murod inoq madrasasi (XIX asr boshi) — hovli ostida suv ombori qurilgani bilan qiziq, me'morchiligida ikki qavatli madrasaning klassik sxemasi yaxshi ko'rinadi.

Muzeylar va ustaxonalar

Ichan qal'aning ko'p madrasalarida sobiq hujralarda hunarmandlar ishlaydi: yog'och o'ymakorlari, kashtachilar, gilam ustalari. Bu ishni ko'rish va esdalik sovg'asini to'g'ridan-to'g'ri ustadan sotib olish uchun yaxshi imkoniyat. Savdolashish odat, lekin xushmuomalalik bilan.

Chiptalar va amaliy maslahatlar

• Ichan qal'ada ko'p muzeylarga kirish huquqini beradigan yagona kirish chiptasi amal qiladi. Minoralarga chiqish va ba'zi ekspozitsiyalar alohida to'lanadi. Narxlar o'zgaradi — g'arbiy darvoza yonidagi kassada aniqlang.
• Sayr uchun eng yaxshi vaqt — ertalab va kechqurun. Yozda kunduzi Xivada juda issiq, madrasalarning yopiq hovlilarida esa shamol yo'q.
• Asosiy madrasalarni shoshilmay ko'rish uchun butun kun ajrating.
• Kechqurun Ichan qal'a chiroyli yoritiladi, bu Kalta Minorni suratga olish uchun eng yaxshi vaqt.
• Oyoq kiyim qulay bo'lsin: eski shahar ko'chalari tosh bilan qoplangan.

Qanday borish mumkin

Eng yaqin yirik transport tuguni — aeroport va vokzalga ega Xorazm viloyati markazi Urganch. Urganchdan Xivagacha taxminan 30–35 km, yo'l 40 daqiqa oladi.

Yo'ldoshda Xiva — Urganch va teskari yo'nalishda hamyo'l safarlar tez-tez bo'ladi, jumladan ertalab va kechqurun — agar Urganchdan uchib kelsangiz yoki poyezdda ketsangiz, qulay. Joyni ilovada oldindan band qilish, haydovchi bilan esa Ichan qal'a darvozasi yonida tushishni kelishib olish mumkin. Bu odatda aeroportdan taksidan arzonroq.

Xiva madrasalari — shunchaki chiroyli peshtoqlar emas. Har bir peshtoq ortida talabalar, ustozlar va ustalar jamoasining butun tarixi yashiringan, bir nechta hovlidan o'tib, bu shahar o'z devorlari ortida qanday yashaganini tushuna boshlaysiz. Boshqa yo'nalishlar — yo'nalishlar sahifasida.

Muqova surati: Bgag, CC0, Wikimedia Commons.